Ocena użytkowników: 5 / 5

Gwiazdka aktywnaGwiazdka aktywnaGwiazdka aktywnaGwiazdka aktywnaGwiazdka aktywna
 
Preambuła
 
Oblatum de 5 Maii 1791


USTAWA RZĄDOWA


[3 Maja 1791 r.]

W imię Boga, w Trójcy Świętej jedynego. Stanisław August z Bożej łaski i woli Narodu Król Polski, Wielki Książę Litewski, Ruski, Pruski, Mazowiecki, Żmudzki, Kijowski, Wołyński, Podolski, Podlaski, Inflancki, Smoleński, Siewierski i Czernichowski, wraz ze Stanami Skonfederowanymi, w liczbie podwójnej naród polski reprezentującymi.

Uznajac, iz los nas wszystkich od ugruntowania i wydoskonalenia konstytucji narodowej jedynie zawisl, dlugim doswiadczeniem poznawszy zadawnione rzadu naszego wady, a chcac korzystac z pory, w jakiej sie Europa znajduje i z tej dogorywajacej chwili, ktora nas samym sobie wrocila, wolni od hanbiacych obcej przemocy nakazow, ceniac drozej nad zycie, nad szczesliwosc osobista, egzystencje polityczna, niepodleglosc zewnetrzna i wolnosc wewnetrzna narodu, ktorego los w rece nasze jest powierzony, chcac oraz na blogoslawientstwo, na wdziecznosc wspolczesnych i przyszlych pokolen zasluzyc, mimo przeszkod, ktore w nas namietnosci sprawowac moga dla dobra powszechnego, dla ugruntowania wolnosci, dla ocalenia Ojczyzny naszej i jej granic z najwieksza staloscia ducha, niniejsza konstytucje uchwalamy i te calkowicie za swieta, za niewzruszona deklarujemy, dopoki by narod w czasie prawem przepisanym, wyrazna wola swoja nie uznal potrzeby odmienienia w niej jakiego artykulu. Do ktorej to konstytucji dalsze ustawy sejmu terazniejszego we wszystkim stosowac sie maja.

I. Religia panujaca


Religia narodowa panujaca jest i bedzie wiara swieta rzymska katolicka ze wszystkimi jej prawami; przejscie od wiary panujacej do jakiegokolwiek wyznania jest zabronione pod karami apostazji. Ze zas taz sama wiara swieta przykazuje nam kochac bliznich naszych, przeto wszystkim ludziom jakiegokolwiek badz wyznania, pokoj w wierze i opieke rzadowa winnismy i dlatego wszelkich obrzadkow i religii wolnosc w krajach polskich, podlug ustaw krajowych warujemy.

II. Szlachta ziemianie


Szanuja pamiec przodkow naszych jako fundatorow rzadu wolnego, stanowi szlacheckiemu wszystkie swobody, wolnosci, prerogatywy pierwszenstwa w zyciu prywatnym i publicznym najuroczysciej zapewniamy, szczegolniej zas prawa, statuta i przywileje temu stanowi od Kazimierza Wielkiego, Ludwika Wegierskiego, Wladyslawa Jagielly i Witolda brata jego, Wielkiego ksiecia litewskiego, nie mniej od Wladyslawa i Kazimierza Jagiellonczykow, od Jana Alberta, Aleksandra i Zygmunta Pierwszego braci, od Zygmunta Augusta, ostatniego z linii jagiellonskiej, sprawiedliwie i prawnie nadane, utwierdzamy, zapewniamy i za niewzruszone uznajemy.

Godnosc stanu szlacheckiemu w Polszcze za rowna wszelkim stopniom szlachectwa gdziekolwiek uzywanym przyznajemy. Wszystka szlachte rownymi byc miedzy soba uznajemy, nie tylko co do starania sie o urzedy i o sprawowanie poslug Ojczyznie, honor, slawe, pozytek przynoszacych, ale oraz co do rownego uzywania przywilejow i prerogatyw stanowi szlacheckiemu sluzacych.

Nade wszystko zas prawa bezpieczenstwa osobistego, wolnosci osobistej i wlasnosci gruntowej i ruchomej tak, jak od wiekow kazdemu sluzyly, swiatobliwie, nienaruszenie zachowane miec chcemy i zachowujemy; zareczajac najuroczysciej, iz przeciwko wlasnosci czyjejkolwiek zadnej odmiany lub ekscepcji w prawie niedopuscimy, owszem najwyzsza wladza krajowa i rzad przez nia ustanowiony, zadnych pretensyi pod pretekstem iurium regalium i jakimkolwiek innym pozorem do wlasnosci obywatelskich badz w czesci, badz w calosci roscic sobie nie bedzie. Dlatego bezpieczenstwo osobiste i wszelka wlasnosc, komukolwiek z prawa przynalezna, jako prawdziwy spolecznosci wezel, jako zrenice wolnosci obywatelskiej szanujemy, zabezpieczamy, utwierdzamy i aby na potomne czasy szanowane, ubezpieczone i nienaruszone zostawaly, miec chcemy.

Szlachte za najpierwszych obroncow wolnosci i niniejszej konstytucji uznajemy. Kazdego szlachcica cnocie, obywatelstwu i honorowi jej swietosc do szanowania, jej trwalosc do strzezenia poruczamy jako jedyna twierdze Ojczyzny i swobod naszych.




III. Miasta i mieszczanie


Prawo na terazniejszym Sejmie zapadle pod tytulem: Miasta Nasze Krolewskie wolne w panstwach Rzeczypospolitej w zupelnosci utrzymane miec chcemy i za czesc niniejszej konstytucji deklarujemy, jako prawo wolnej szlachcie polskiej, dla bezpieczenstwa ich swobod i calosci wspolnej Ojczyzny nowa, prawdziwa i skuteczna dajace sile.

 

IV. Chłopi włoscianie


Lud rolniczy, z pod ktorego reki plynie najobfitsze bogactw krajowych zrodlo, ktory najliczniejsza w narodzie stanowi ludnosc, a zatem najdzielniejsza kraju sile, tak przez sprawiedliwosc, ludzkosc i obowiazki chrzescijanskie, jako i przez wlasny nasz interes dobrze zrozumiany, pod opieke prawa i rzadu krajowego przyjmujemy, stanowiac: iz odtad jakiebykolwiek swobody, nadania, lub umowy dziedzice z wloscianami dobr swoich autentycznie ulozyli, czyli by te swobody, nadania i umowy byly z gromadami, czyli tez z kazdym osobno wsi mieszkancem zrobione, beda stanowic wspolny i wzajemny obowiazek, podlug rzetelnego znaczenia warunkow i opisu zawartego w takowych nadaniach i umowach, pod opieke rzadu krajowego podpadajacy. Uklady takowe i wynikajace z nich obowiazki, przez jednego wlasciciela gruntu dobrowolnie przyjete, nietylko jego samego, ale i nastepcow jego, lub prawa nabywcow tak wiazac beda, iz ich nigdy samowolnie odmieniac nie beda mocni. Nawzajem wloscianie jakiejkolwiek badz majetnosci od dobrowolnych umow, przyjetych nadan i z nimi zlaczonych powinnosci usuwac sie inaczej nie beda mogli, tylko w takim sposobie i z takimi warunkami, jak w opisach tychze umow postanowione mieli, ktore czy na wiecznosc, czyli do czasu przyjete scisle ich obowiazywac beda. Zawarowawszy tym sposobem dziedzicow przy wszelkich pozytkach od wloscian im nalezacych, a chcac jak najskuteczniej zachecic pomnozenie ludnosci krajowej, oglaszamy wolnosc zupelna dla wszystkich ludzi tak nowo przybywajacych, jako i tych, ktorzy by, pierwej z kraju oddaliwszy sie, teraz do Ojczyzny powrocic chcieli, tak dalece, iz kazdy czlowiek do panstw Rzeczypospolitej nowo z ktorejkolwiek strony przybyly lub powracajacy, jak tylko stanie noga na ziemi polskiej, wolnym jest zupelnie uzyc przemyslu swego jak i gdzie chce, wolny jest czynic umowy na osiadlosc, robocizne lub czynsze, jak i dopoki sie umowi, wolny jest osiadac w miescie lub na wsiach, wolny jest mieszkac w Polszcze, lub do kraju, do ktorego zechce, powrocic, uczyniwszy zadosyc obowiazkom, ktore dobrowolnie na siebie przyjal.

 

V. Rzad, czyli oznaczenie władz publicznych


Wszelka wladza spolecznosci ludzkiej poczatek swoj bierze z woli narodu. Aby wiec calosc panstw, wolnosc obywatelska i porzadek spolecznosci w rownej wadze na zawsze zostawaly, trzy wladze rzad narodu polskiego skladac powinny i z woli prawa niniejszego na zawsze skladac beda, to jest: wladza prawodawcza w Stanach zgromadzonych, wladza najwyzsza wykonawcza w krolu i Strazy, i wladza sadownicza w jurysdykcjach, na ten koniec ustanowionych, lub ustanowic sie majacych.

 

VI. Sejm, czyli władza wykonawcza

Sejm czyli Stany zgromadzone na dwie Izby dzielic sie beda: na Izbe Poselska i na Izbe Senatorska pod prezydencja Krola.

Izba Poselska, jako wyobrazenie i sklad wszechwladztwa narodowego, bedzie swiatynia prawodawstwa. Przeto w Izbie Poselskiej najpierwej decydowane beda wszystkie projeka.

1. Co do praw ogolnych, to jest: konstytucyjnych, cywilnych, kryminalnych i do ustanowienia wieczystych podatkow, w ktorych to materjach propozycje od tronu wojewodztwom, ziemiom i powiatom do roztrzasnienia podane, a przez instrukcje do Izby przychodzace, najpierwsze do decyzji wziete byc maja.

2.
Co do uchwal sejmowych, to jest poborow doczesnych, stopnia monety, zaciagania dlugu publicznego, nobilitacji i innych nadgrod przypadkowych, rozkladu wydatkow publicznych ordynaryjnych i ekstraordynaryjnych, wojny, pokoju, ostatecznej ratyfikacyi traktatow zwiazkowych i handlowych, wszelkich dyplomatycznych aktow i umow, do prawa narodow sciagajacych sie, kwitowania magistratur wykonawczych i tym podobnych zdarzen, glownym narodowym potrzebom odpowiadajacych, w ktorych to materjach propozycje od tronu, prosto do Izby Poselskiej przychodzic majace, pierwszenstwo w prowadzeniu miec beda.



Izby Senatorskiej, zlozonej z biskupow, wojewodow, kasztelanow i ministrow, pod prezydencya krola, majacego prawo raz dac votum swoje, drugi raz paritatem rozwiazywac osobiscie lub nadeslaniem zdania swego do tejze Izby, obowiazkiem jest:

1. Kazde prawo, ktore po przejsciu formalnem w Izbie Poselskiej do Senatu natychmiast przeslane byc powinno, przyjac lub wstrzymac do dalszej narodu deliberacji opisana w prawie wiekszoscia glosow; przyjecie moc i swietosc prawa nadawac bedzie; wstrzymanie zas zawiesi tylko prawo do przyszlego ordynaryjnego sejmu, na ktorym gdy powtorna nastapi zgoda, prawo zawieszone od Senatu przyjetem byc musi.

2. Kazda uchwale sejmowa w materiach wyzej wyliczonych, ktora Izba Poselska Senatowi przyslac natychmiast powinna, wraz z taz Izba poselska wiekszoscia glosow decydowac, a zlaczona Izb obydwoch wiekszosc, podlug prawa opisana, bedzie wyrokiem i wola Stanow.



Warujemy, iz senatorowie i ministrowie w obiektach sprawowania sie z urzedowania swego badz w Strazy, badz w komisyi, votum decisivum w sejmie nie beda mieli, i tylko zasiadac w ten czas w Senacie maja dla dania eksplikacji na zadanie Sejmu.

Sejm zawsze gotowym bedzie. Prawodawczy i ordynaryjny rozpoczynac sie ma co dwa lata, trwac zas bedzie podlug opisu prawa o sejmach. Gotowy, w potrzebach naglych zwolany, stanowic ma o tej tylko materii, do ktorej zwolan bedzie lub o potrzebie po czasie zwolania przypadlej. Prawo zadne na tym ordynaryjnym sejmie, na ktorym ustanowione bylo, znoszone byc nie moze. Komplet Sejmu skladac sie bedzie z liczby osob, nizszym prawem opisanej, tak w Izbie poselskiej, jako i w Izbie Senatorskiej.

Prawo o sejmikach, na terazniejszem Sejmie ustnowione, jako najistotniejsza zasade wolnosci obywatelskiej, uroczyscie zabezpieczamy.

Jako zas prawodawstwo sprawowane byc nie moze przez wszystkich i narod wyrecza sie w tej mierze przez reprezentantow czyli poslow swoich dobrowolnie wybranych, przeto stanowimy, iz poslowie na sejmikach obrani w prawodawstwie i ogolnych narodu potrzebach podlug niniejszej konstytucji, uwazani byc maja jako reprezentanci calego narodu, bedac skladem ufnosci powszechnej.

Wszystko i wszedzie wiekszoscia glosow udecydowane byc powinno. Przeto liberum veto, konfederacje wszelkiego gatunku i sejmy konfederackie, jako duchowi niniejszej konstytucji przeciwne, rzad obalajace, spolecznosc niszczace, na zawsze znosimy.

Zapobiegajac z jednej strony gwaltownym i czestym odmianom konstytucji narodowej, z drugiej, uznajac potrzebe wydoskonalenia onej, po doswiadczeniu jej skutkow co do pomyslnosci publicznej, pore i czas rewizyi i poprawe konstytucji co lat dwadziescia piec naznaczamy, chcac miec takowy sejm konstytucyjny ekstraordynaryjnym podlug osobnego o nim prawa opisu.

 

VII. Krol, władza wykonawcza

Zaden rzad najdoskonalszy bez dzielnej wladzy wykonawczej stac nie moze. Szczesliwosc narodow od praw sprawiedliwych, praw skutek od ich wykonania nalezy. Doswiadczenie nauczylo, ze zaniedbanie tej czesci rzadu nieszczesciami napelnilo Polske. Zawarowawszy przeto wolnemu narodowi Polskiemu wladze praw sobie stanowienia i moc bacznosci nad wszelka wykonawcza wladza, oraz wybierania urzednikow do magistratur, wladze najwyzszego wykonywania praw krolowi w radzie jego oddajemy, ktora to rada Straza Praw zwac sie bedzie.

Wladza wykonawcza do pilnowania praw i onych pelnienia scisle jest obowiazana. Tam czynna z siebie bedzie, gdzie prawa dozwalaja, gdzie prawa potrzebuja dozoru egzekucji, a nawet silnej pomocy. Posluszenstwo nalezy sie jej zawsze od wszystkich magistratur, moc przynaglenia nieposluszne i zaniedbujace swe obowiazki magistratury w jej reku zostawiamy.

Wladza wykonawcza nie bedzie mogla praw stanowic ani tlumaczyc, podatkow i poborow pod jakimkolwiek imieniem nakladac, dlugow publicznych zaciagac, rozkladu dochodow skarbowych przez Sejm zrobionego odmieniac, wojny wydawac, pokoju ani traktatu i zadnego aktu dyplomatycznego definitive [20] zawierac. Wolno jej tylko bedzie tymczasowe z zagranicznymi prowadzic negocjacje oraz tymczasowe i potoczne dla bezpieczenstwa i spokojnosci kraju wynikajace potrzeby zalatwiac, o ktorych najblizszemu Zgromadzeniu sejmowemu doniesc winna.

Tron polski elekcyjnym przez familie miec na zawsze chcemy i stanowimy. Doznane kleski bezkrolewiow, periodycznie rzad wywracajacych, powinnosc ubezpieczenia losu kazdego mieszkanca ziemi polskiej, i zamkniecie na zawsze drogi wplywom mocarstw zagranicznych, pamiec swietnosci i szczescia Ojczyzny naszej za czasow familii ciagle panujacych, potrzeba odwrocenia od ambicji tronu obcych, i moznych Polakow zwrocenia do jednomyslnego wolnosci narodowej pielegnowania, wskazaly roztropnosci naszej oddanie tronu Polskiego prawem nastepstwa. Stanowimy przeto, iz po zyciu, jakiego nam dobroc Boska pozwoli, elektor dzisiejszy saski w Polszcze krolowac bedzie.

Dynastia przyszlych krolow Polskich zacznie sie na osobie Fryderyka Augusta, dzisiejszego elektora Saskiego, ktorego sukcesorom de lumbis z plci meskiej tron polski przeznaczamy. Najstarszy syn krola panujacego po ojcu na tron nastepowac ma. Gdyby zas dzisiejszy elektor Saski nie mial potomstwa plci meskiej, tedy maz przez elektora, za zgoda Stanow zgromadzonych corce jego dobrany zaczynac ma linie nastepstwa plci meskiej do tronu Polskiego. Dlaczego Marie Auguste Nepomucene, corke elektora, za infantke deklarujemy, zachowujac przy narodzie prawo, zadnej preskrypcji podpadac nie mogace, wybrania do tronu drugiego domu, po wygasnieciu pierwszego.

Kazdy krol, wstepujac na tron, wykona przysiege Bogu i narodowi, na zachowanie konstytucji niniejszej, na pacta conventa, ktore ulozone beda dzisiejszym elektorem Saskim, jako przeznaczonym do tronu, i ktore tak jak dawne wiazac go beda.

Osoba krola jest swieta i bezpieczna od wszystkiego; nic sam przez sie nie czyniacy, za nic w odpowiedzi narodowi byc nie moze; nie samowladca, ale ojcem i glowa narodu byc powinien i tym go prawo i konstytucja niniejsza byc uznaje i deklaruje. Dochody tak jak beda w paktach konwentach opisane i prerogatywy tronowi wlasciwe, niniejsza konstytucja dla przyszlego elekta zawarowane, tknietemi byc nie beda mogly.

Wszystkie acta publiczne, trybunaly, sady, magistratury, monety, stemple pod krolewskim isc powinny imieniem. Krol, ktoremu wszelka moc dobrze czynienia zostawiona byc powinna, miec bedzie ius agratiandi na smierc wskazanych, procz in criminibus status. Do krola rozrzadzenie najwyzsze silami zbrojnymi krajowymi w czasie wojny i nominowanie komendantow wojska nalezec bedzie, z wolna atoli ich odmiana za wola narodu. Patentowac oficerow i mianowac urzedniki podlug prawa nizszego opisu, nominowac biskupow i senatorow podlug opisu tegoz prawa, oraz ministrow jako urzednikow pierwszych wladzy wykonawczej, jego bedzie obowiazkiem.

Straz, czyli rada krolewska, do dozoru, calosci i egzekucyi praw krolowi dodana, skladac sie bedzie: 1-mo z prymasa, jako glowy duchowienstwa polskiego i jako prezesa Komisji Edukacyjnej, mogacego byc wyreczonym w Strazy przez pierwszego ex ordine [27] biskupa, ktorzy rezolucyi podpisywac nie moga; 2-do z pieciu ministrow, to jest ministra policji, ministra pieczeci, ministra belli [28], ministra skarbu, ministra pieczeci do spraw zagranicznych; 3-tio z dwoch sekretarzy, z ktorych jeden protokol Strazy, drugi protokol spraw zagranicznych trzymac beda, obydwa bez votum decydujacego.

Nastepca tronu, z maloletnosci wyszedlszy i przysiege na konstytucje wykonawszy, na wszystkich Strazy posiedzeniach, lecz bez glosu przytomnym byc moze.

Marszalek sejmowy, jako na dwa lata wybrany, wchodzic bedzie w liczbe zasiadajacych w Strazy, bez wdawania sie w jej rezolucje, jedynie dla zwolania Sejmu gotowegow takim zdarzeniu: gdyby on uznal w przypadkach, koniecznego zwolania Sejmu gotowego wymagajacych rzetelna potrzebe, a krol go zwolac wzbranial sie; tedy tenze marszalek do poslow i senatorow wydac powinien listy okolne, zwolujac onych na sejm gotowy i powody zwolania tego wyrazajac.

Przypadki zas do koniecznego zwolania sejmu sa tylko nastepujace: 1-mo w gwaltownej potrzebie do prawa narodu sciagajacej sie, a szczegolniej w przypadku wojny osciennej, 2-do w przypadku wewnetrznego zamieszania grozacego rewolucya kraju lub kolizja miedzy magistraturami, 3-tio w widocznym powszechnego glodu niebezpieczenstwie; 4-to w osierocialym stanie Ojczyzny przez smierc krola lub w niebezpiecznej jego chorobie. Wszystkie rezolucje w Strazy roztrzasane beda przez sklad wyzej wspomniony, decyzja krolewska po wysluchanych wszystkich zdaniach przewazac powinna, aby jedna byla w wykonaniu prawa wola. Przeto kazda ze Strazy rezolucya pod imieniem krolewskim i z podpisem reki jego wychodzic bedzie. Powinna jednak byc podpisana takze przez jednego z ministrow zasiadajacych w Strazy, i tak podpisana do posluszenstwa wiazac bedzie, i dopelniona byc ma przez komisje lub przez jakiekolwiek magistratury wykonawcze, w tych jednak szczegolnie materiach, ktore wyraznie niniejszem prawem wylaczone nie sa. W przypadku, gdyby zaden z ministrow zasiadajacych decyzyi podpisac nie chcial, krol odstapi od tej decyzyi, a gdyby przy niej upieral sie, marszalek sejmowy, w tym przypadku, upraszac bedzie o zwolanie sejmu gotowego, i jezeli krol opozniac bedzie zwolanie, marszalek to wykonac powiniem.

Jako nominowanie wszystkich ministrow, tak i wezwanie z nich jednego od kazdego administracyi wydzialu do rady swojej, czyli Strazy krola jest prawem. Wezwanie to ministra do zasiadania w Strazy na lat dwa bedzie z wolnym onego nadal przez krola potwierdzeniem. Ministrowie do Strazy wezwani w komisjach zasiadac nie maja.

W przypadku zas, gdyby wiekszosc dwoch trzecich czesci wotow sekretnych obydwoch Izb zlaczonych na Sejmie ministra badz w Strazy, badz w urzedzie odmiany zadala, krol natychmiast na jego miejsce innego nominowac powinien.

Chcac, aby Straz Praw narodowych obowiazana byla do scislej odpowiedzi Narodowi za wszelkie onych przestepstwa, stanowimy, iz gdy ministrowie beda oskarzeni przez deputacje, do egzaminowania ich czynnosci wyznaczona, o przestepstwo prawa, odpowiadac maja z osob i majatkow swoich. W wszelkich takowych oskarzeniach Stany zgromadzone prosta wiekszoscia wotow Izb zlaczonych odeslac obwinionych ministrow maja do sadow sejmowych po sprawiedliwe i wyrownajace przestepstwu ich ukaranie, lub przy dowiedzionej niewinnosci od sprawy i kary uwolnienie.

Dla porzadnego wladzy wykonawczej dopelnienia, ustanawiamy oddzielne komisje, majace zwiazek ze Straza i obowiazane do posluszenstwa tejze Strazy. Komisarze do nich wybierani beda przez sejm dla sprawowania urzedow swoich w przeciagu czasu prawem opisanego. Komisje te sa: 1-mo Edukacji; 2-do Policji; 3-tio Wojska; 4-to Skarbu.

Komisje porzadkowe wojewodzkie, na tym sejmie ustanowione, rownie do dozoru Strazy nalezace, odbierac beda rozkazy przez wyzej wspomnione posrednicze Komisye, respective co do obiektow kazdej z nich wladzy i obowiazkow.

 

VIII. Władza sadownicza

Wladza sadownicza nie moze byc wykonywana ani przez wladze prawodawcza, ani przez krola, lecz przez magistratury na ten koniec ustanowione i wybierane. Powinna zas byc tak do miejsc przywiazana, zeby kazdy czlowiek bliska dla siebie znalazl sprawiedliwosc, zeby przestepny widzial wszedzie grozna nad soba reke krajowego rzadu.


1-mo Ustanawiamy przeto sady pierwszej instancji dla kazdego wojewodztwa, ziemi i powiatu, do ktorych sedziowie wybierani beda na sejmikach. Sady pierwszej instancji beda zawsze gotowe i czuwajace na oddanie sprawiedliwosci tym, ktorzy jej potrzebuja. Od tych sadow isc bedzie apelacja na trybunaly glowne, dla kazdej prowincyi byc majace, zlozone rowniez z osob na sejmikach wybranych. I te sady tak pierwszej, jako i ostatniej instancji, beda sadami ziemianskimi dla szlachty i wszystkich wlascicielow ziemskich z kimkolwiek, in causis iuris de facti.

2-do Jurysdykcje zas sadowe wszystkim miastom podlug prawa Sejmu terazniejszego O miastach wolnych Krolewskich, zabezpieczamy.

3-tio Sady referendarskie dla kazdej prowincyi osobne, miec chcemy w sprawach wloscian wolnych dawnymi prawami sadowi temu poddanych.

4-to Sady zadworne, asesorskie, relacyjne i kurlandzkie zachowujemy.

5-to Komisje wykonawcze beda mialy sady w sprawach, do swej administracji nalezacych.

6-to Oprocz sadow w sprawach cywilnych i kryminalnych dla wszystkich stanow, bedzie sad najwyzszy, sejmowy zwany, do ktorego przy otwarciu kazdego sejmu wybrane beda osoby. Do tego sadu nalezec beda wystepki przeciwko narodowi i krolowi, czyli crimina status. Nowy codex praw cywilnych i kryminalnych przez wyznaczone przez Sejm osoby spisac rozkazujemy.

 

IX. Regencja

Straz bedzie oraz regencja, majac na czele krolowa albo w jej nieprzytomnosci prymasa.

W tych trzech tylko przypadkach miejsce miec moze regencya:

1-mo w czasie maloletnosci krola;

2-do w czasie niemocy trwale pomieszanie zmyslow sprawujacej;

3-tio w przypadku, gdyby krol byl wziety na wojnie.

Maloletniosc trwac tylko bedzie do lat 18 zupelnych; a niemoc wzgledem trwalego pomieszania zmyslow deklarowana byc nie moze, tylko przez Sejm gotowy wiekszoscia wotow trzech czesci przeciwko czwartej Izb zlaczonych. W tych przeto trzech przypadkach prymas korony polskiej sejm natychmiast zwolac powinien, a gdyby prymas te powinnosc zwloczyl, marszalek sejmowy listy okolne do poslow i senatorow wyda. Sejm gotowy urzadzi kolej zasiadania ministrow w regencji i krolowe do zastapienia Krola w obowiazkach jego umocuje. A gdy krol w pierwszym przypadku z maloletnosci wyjdzie, w drugim do zupelnego przyjdzie zdrowia, w trzecim z niewoli powroci, regencja rachunek z czynnosci swoich oddac mu powinna i odpowiadac narodowi za czas swego urzedowania tak, jak jest przepisano o Strazy, na kazdym ordynaryjnym Sejmie, z osob i majatkow swoich.

 

X. Edukacja dzieci krolewskich

Synowie krolewscy, ktorych do nastepstwa tronu konstytucja przeznacza, sa pierwszymi dziecmi Ojczyzny, przeto bacznosc o dobre ich wychowanie do narodu nalezy, bez uwloczenia jednak prawom rodzicielskim. Za rzadu krolewskiego sam Krol z Straza i wyznaczonym od Stanow dozorca edukacyi krolewicow wychowaniem ich zatrudniac sie bedzie. Za rzadu regencyi taz z wspomnionym dozorca edykacye ich powierzona miec sobie bedzie. W obydwoch przypadkach dozorca od Stanow wyznaczony donosic winien na kazdym ordynaryjnym Sejmie o edykacji i postepku krolewicow. Komisji zas edukacyjnej powinnoscia bedzie podac uklad instrukcji i edukacji synow krolewskich do potwierdzenia sejmowi, a to, aby jednostajne w wychowaniu ich prawidla wpajaly ciagle i wczesnie w umysly przyszlych nastepcow tronu religie, milosc cnoty, Ojczyzny, wolnosci i konstytucji krajowej.

 

XI. Siła zbrojna narodowa


Narod winien jest sobie samemu obrone od napasci i dla przestrzegania calosci swojej. Wszyscy przeto obywatele sa obroncami calosci i swobod narodowych. Wojsko nic innego nie jest, tylko wyciagnieta sila obronna i porzadna z ogolnej sily narodu. Narod winien wojsku swemu nadgrode i powazanie za to, iz sie poswieca jedynie dla jego obrony.

Wojsko winno narodowi strzezenie granic i spokojnosci powszechnej, slowem winno byc jego najsilniejsza tarcza.

Aby przeznaczenia tego dopelnilo nieomylnie, powinno zostawac ciagle pod posluszenstwem wladzy wykonawczej, stosownie do opisow prawa, powinno wykonac przysiege na wiernosc narodowi i krolowi i na obrone konstytucji narodowej. Uzyte byc wiec wojsko narodowe moze na ogolna kraju obrone, na strzezenie fortec i granic, lub na pomoc prawu, gdyby kto egzekucyi jego nie byl poslusznym.

 

 

Sygnatariusze




Stanisław Nalecz Małachowski, referendarz wielki koronny, sejmowy i konfederacji prowincji koronnych marszalek.

Kazimierz ksiaze Sapieha, general artylerii litewskiej, marszalek konfederacji Wielkiego Ksiestwa Litewskiego.

Jozef Korwin Kossakowski, biskup inflancki i kurlandzki, nastepca koaudiutor biskupstwa wilenskiego, jako deputowany.

Antoni ksiaze Jabłonowski, kasztelan krakowski, deputat z Senatu Malej Polski.

Symeon Kazimierz Szydłowski, kasztelan zarnowski, deputowany z Senatu prowincji malopolskiej.

Franciszek Antoni na Kwilczu Kwilecki, kasztelan kaliski, deputowany do konstytucji z Senatu z prowincji wielkopolskiej.

Kazimierz Konstanty Plater, kasztelan generala trockiego, deputowany do konstytucji z Senatu Wielkiego Ksiestwa Litewskiego.

Walerian Stroynowski, podkomorzy buski, posel wolynski, z Malopolski deputat do konstytucji.

Stanisław Kostka Potocki, posel lubelski, deputowany do konstytucji z prowincji malopolskiej.

Jan Nepomucen Zboinski, posel ziemi dobrzynskiej, deputowany do kosntytucji z prowincji wielkopolskiej.

Tomasz Nowowiejski, lowczy i posel ziemi wyszogrodzkiej, deputowany do konstytucji.

Jozef Radzicki, podkomorzy i posel ziemi zakroczymskiej, deputowany do konstytucji z prowincji wielkopolskiej.

Jozef Zabiełło, posel z Ksiestwa Zmudzkiego, deputowany do konstytucji.

Jacek Puttkamer, poseł wojewodztwa minskiego, deputowany do konstytucji z prowincji Wielkiego Ksiestwa Litewskiego.

 
* * *

 

...niestety król Stanisław August Poniatowski okazał sie zdrajcą, masonem i agentem carycy Katarzyny

 



27 kwietnia 1792 roku - powstaje Konfederacja Targowicka.

14 maja 1792 roku została ujawniona w Targowicy na Ukrainie, faktycznie związana z Petersburgiem.

Jej głównymi twórcami byli przywódcy stronnictwa magnaterii: Stanisław Potocki, Ksawery Branicki, Stanisław Rzewuski i Stanisław Kossakowski. Targowiczanie zwrócili się o pomoc do Rosji.

Przeważająca liczebnie armia rosyjska wkroczyła do Polski. Wojna trwająca między majem a lipcem 1792 roku zakończyła się przystąpieniem króla Stanisława Augusta do Targowicy i II rozbiorem Polski.

W trakcie Insurekcji Kościuszkowskiej, targowiczanie eks hetmani Piotr Ożarowski, i Józef Zabiełło, eks marszałek Rady Nieustającej Józef Ankwicz i biskup Józef Kossakowski zawiśli na szubienicach.

Klęska Powstania Kościuszkowskiego w 1794 roku zapoczątkowała 124 letni okres braku państwowości polskiej.

Polacy nie uznają za państwowość polską, istniejącego w latach 1816 - 1831 Królestwa Polskiego, mimo, że miał on własny Sejm, Konstytucję, Sądy i Rząd i z Rosją był związany jedynie powszechnie przyjętą formą wspólnego króla - cara. Tak więc, w końcu XVIII wieku - polskie stronnictwo w służbie Rosji stało się narzędziem upadku państwowości polskiej i symbolem zdrady narodowej.


Za: http://www.polonica.net/Konstytucja_3Maja1791.htm

RadioMaryja.pl

18 maj 2024

Katolicki Głos w Twoim domu